آشنایی با برخی از منجمان دوره ی اسلام

علم نجوم از دیرباز مورد توجه همه پیامبران و دانشوران بوده و همواره به راهکارهای پیشرفت آن کوشایی داشته اند و به نتایج شکوهمندی دست یافته اند.

بنا به نوشته سید بن طاووس چون خداوند حضرت آدم را از بهشت هبوط داد همه دانش ها را به او آموخت که از جمله آن ها علم نجوم و پزشکی بود.

و حضرت ادریس نخستین کسی بود که دانش نجوم را آشکار کرد و آن را مرتب نمود.وی اندازه مسیر کواکب را مشخص و معین ساخت و تاثیر آنها را کشف و بازگو نمود چنان که در دعای ماه رجب درباره ی او می خوانید و معلّم ادریس عددالنجوم و الحساب و السنین و الشهور و اوقات الزّمان.)

پیشینیان قبل از اسلام آشوریان ،کلدانیان،مصریان،ایرانیان، و اهل چین همه از ناموران هیات و نجوم به شمار رفته اند.

فیثاغورث در 500 سال قبل از میلاد در ایتالیا معلم رسمی این دانش بوده است،بطلمیوس در اسکندریه یونان باستان به این دانش اشتغال داشته و اصول و قواعد آن را در کتاب گرانسنگ مجسطی به نگارش آورده است که حدود 2000 سال نفوذ داشت و از برخی کتب استفاده می شود که این دانش از ایران و هند به یونان رفته است.

ابن ندیم که در قرن 4 هجری می زیسته از کتاب ((اختلاف زیجات))تالیف ابومشعربلخی (374 ق.م)چنین نقل کرده است:

شهریاران ایران از عنایت ویژه ای که به دانش ها داشتند به خاطر پاسداری از آنها پوست درخت (خدنگ) را که (توز)نامیده می شود اختیار کرده و علوم را بر آنان نگاشته، سپس شهرهای ایران را بازکاویده و شهری که هوایش بهتر و زمینش از زمین لرزه و فرورفتن دورترو خاکش از پیش آمدهای روزگار مصون تر بود شناسایی کردند،براین اساس شهر اصفهان و دهکده (جی)و دژ(سارویه) را برگزیدند و توزهای مکتوب را در آنجا پنهان کردند.

سال های بسیار پیش از زمان ما (ابومشعربلخی)یک طرف این کهن دژ را شکست و دالانی که از مهره های گل ساخته شده بود پیدا و کتاب های فراوانی را بدست آورد که در پوست توز(خدنگ)به لغت پارسی باستان بود.

از جمله کتابی بود که یکی از شهریاران قدیم تالیف کرده و داستانی بدین مضمون درآن ذکر نموده است:در زمان(تهمورث)اخترشناسان آگهی دادند که به واسطه ی باران های پی در پی سخت و فوق العاده در ناحیه ی مغرب طوفانی حادث خواهد شد(شاید طوفان زمان نوح باشد)و از مغرب به مشرق سرایت خواهد کرد لذا فرمان داد دانشها را در جایی حفظ و نگهداری کنند.

نیز در آنجا کتابی پنهان است که به یکی از حکمای سلف منسوب است وآن را(ادوار هزارها) می خواندند در این کتاب (معدلات)کوکب و اسباب و علل حرکات سیّارات ضبط شده است.

وبسیاری از دانشمندان هند و شهریاران پیشین ایران و قدمای کلدانیان و بابلیان معدلات سیاره های 7گانه را از همین کتاب استخراج می نمودند و همچنین از این کتاب (زیج)دیگر استخراج کرده و نام آن را ((زیج شهریاران)) نامیدند.

با طلوع خورشید پرفروغ اسلام دانش نجوم به سرعت شکوفا شد .هزینه های زیاد صرف احداث و ساخت و ساز رصدخانه های بزرگ گردید.راهکارهای جدید فراهم آمد و دست آورد های تازه و اکتشافات جدید نصیب منجمان مسلمان گردید به گونه ای که تالیفات آنان شرق و غرب گیتی را روشن ساخت،ما دراین نوشته به گوشه ای از تاریخ اشاره و شاگردان منجم مکتب امام صادق در سده های نخستین هجری قمری را خاطر نشان می کنیم.



1-ابراهیم بن حبیب فزاری: وی از اصحاب امام صادق و کاظم (ع) به شمار رفته است. وی به عنوان منجم بزرگ شیعه و دانشمند معروف ،نخستین شخصیتی است که در جهان اسلام ،اسطرلاب را ساخت و آن را به صورت مبطخ((خربزه شکل)) و مسطح درست کرد ،او قصیده ای در اخترشناسی سروده است،و یکی از کتاب های او ((تسطیح الکره))است که به گفنه قفطی همه دانشمندان اسلام از آن استفاده برده اند.به گفته ((نیلنو ایتالیایی)) فزاری در زیج خود سال های قدیم را به سالهای هلالی((قمری))برگردانده است.



2-حسن بن موسی نوبختی (م302 یا 310 ه.ق) : بزرگترین شخصیت شیعه در قرن 4 و 5 هجری در نجوم ،فلسفه،کلام و ترجمه است،وی درخشانترین چهره ها و دانشمندی مبرز در فلسفه و کلام امامیه و از ارکان ترقی فکری و علمی آن عصر به شمار رفته است.

به گفته ی سیدبن طاووس او عالم به دانش نجوم و در این علم امام و پیشوا بوده و کتاب((الرصد علی بطلمیوس))را به نگارش آورده است. گفتنی است موسس خاندان نوبختیان شخصی به نام (نوبخت)است، که نوبخت یک منجم زرتشتی ایرانی و از تبار ((گیوبن گودرز))بوده که در زمان ((منصور دوانیقی به اسلام گرویده است.

این خانواده شیعی 10ها سال به اشاعه و ترویج دانش ،فلسفه، فقه،نجوم،طب و ادب اشتغال داشتند، از میان این خاندان ،دانشمندان نامی ، اخترشناسان زبردست و فقهای برجسته ای برخاسته اند که یکی از آنها ((حسین بن روح نوبختی))نایب حضرت مهدی(عج)می باشد،خاندان نوبخت تا اوایل قرن 5 در آسمان علم کلام و حدیث و ادب ، شعر و نجوم درخشیدند.



3- ابوسهل فضل بن ابی سهل نوبختی:به گفته ی سید بن طاووس فضل بن ابی سهل در علم نجوم معرفت کامل داشت ،بنا به گفته ی او و نوشته صاحب جواهر،فضل کسی بود که خطای اخترشناسان را به مامون خبر داده گفت:ساعتی که برای ولایت عهدی حضرت رضا(ع)انتخاب کرده اند اشتباه است و این کار به سامان نمی رسد،مامون او را از ابراز این سخن منع کرد و گفت :مبادا به کسی این رز را فاش سازی و گرنه در امان نخواهی بود،فضل فهمید که منجمان به دستور مامون این ساعت را عمدا برگزیده اند.

4-موسی بن حسن نوبختی

5-حسن بن سهل نوبختی: او در نجوم کتاب ((الانواء)) را نگاشته است.وی در اصناف علوم به ویژه اخترشناسی و پیشگویی به جایگاه بلندی دست یافت و به نهایت کمال رسید.سیدبن طاووس درباره ی حسن بن سهل و دختر او پوران داستان های شگفتی نوشته است.



۶-احمدبن محمد بن خالد برقی ( حدود374ق)از موثقین معار امام جواد(ع) و امام هادی(ع) بوده و مهارت شگفتی در عربیّت و ادب داشته که از مبرّزترین شاگردان او لغوی مشهور ((احمدبن فارسی))است که از آثار او کتاب ((المحاسن))برقی است.



7-احمدبن محمد بن الطلحه:او را عاصمی نیز گفته اند، وی را بالاتفاق موثق در حدیث دانسته اند و از بهترین مولّفات او کتاب نجوم و موالید ائمه(ع) است.



8-جلوری بصری

9-محمد بن ابی عمیر(217ه):موثق ترین راوی نزد عامه و خاصه ريالجلیل القدر،بزرگ مقام ، عابد ،با تقوا و یگانه عصر خود از اصحاب امام موسی بن جعفر، امام رضا و امام جواد(ع) است،او دارای 94 کتاب در رشته های مختلف علوم اسلامی از جمله نجوم است.



10-محمدبن مسعود عیاشی سمرقندی: وی تالیفاتی در رجال نجوم و طب از خود به یادگار گذاشته است.



11-ابن اعلم بغدادی(علی بن حسن علوی حسینی 375-324ق):وی از دانشمندان نامی فلک ، نجوم و اخترشناسی است و در هندسه سیر کواکب و موسیقی به روش فیثاغورث استاد مسلم است،چنان که زیج او به زیج ابن اعلم شهرت یافت.

ارجمندی و مقام و منزلت اب اعلم در دربار عضدالدوله دیلمی به پایه ای بود که عضدالدوله به او عقیده و وابستگی ویژه داشت،از پیشگویی های او پیروی می کد و در همه امور از او نظر می خواست.

12-علی بن حسین مسعودی (حدود 345 ق): صاحب تاریخ معروف ((مروج الذهب)) و رساله ای به نام ((اثبات الوصيه لعلی بن ابیطالب (ع) ))

13- ابوالقاسم بن نافع

14-ابوخالد سجستانی: اوکسی بود که دانش نجوم او را به ((شهادت)) حضرت موسی بن جعفر(ع)دلالت کرد .از این رو از واقفیت دست برداشت.



15-فضل بن سهل نوبختی:فضل وزیر مامون و اخترشناسی چیره دست بود ،وی هنگام جنگ بین امین و مامون ،به مامون گفت: پیروزی از آن توست،در اثناء پیکار، عرصه بر لشگر مامون تنگ آمد و مامون آهنگ فرار کرد اما فضل او را دلداری داد و گفت:پروزی قطعا با تو است اندکی تامل کن،در اینجا بود که لشگر مامون به فرماندهی طاهر در یک یورش همه جانبه طومار لشگر امین را در هم پیچیده پیروز شدند و پس از ساعاتی سر فرمانده لشگر امین را نزد مامون آوردند.



16-پوران دختر حسن بن سهل نوبختی (271-192ق (:از دانشمندان بزرگ رشته ادب ،اخلاق و نجوم به شمار رفته ،مامون الرشید او را به همسری برگزید.



17-یحیی بن خالد برمکی:او در دستگاه هارون الرشید جاه و منزلتی بزرگ کسب کرده بود.



18-جعفربن یحیی برمکی(150-187ق):وزیر هارون الرشید.



و بسیاری دیگر از فرهیختگان و تلاشگران دانش فضا. و دیگر منجمان مسلمان تعداد و آثارشان به اندازه ای زیاد است که از عهده ی این نوشته خارج می باشد.

والسلام
اينو از كتاب هيئت و نجوم اسلامي علي زماني قمشه اي تايپ كردم...